Nawigacja
Gimnazjum
  Strona g┬│├│wna
  Godziny zaj├¬├Ž
  Dyrekcja
  Patron
  Galeria
  Terminy zebra├▒
  Dokumenty szkolne
  Konkursy przedmiotowe
  Kalendarz 2014/15
  Testy gimnazjalne
  Podr├¬czniki 2014/15
  Dla rodzic├│w
  Wolontariat
  Wyr├│┬┐nienia
  Pliki
  Kontakt

Logowanie
Nazwa U┐ytkownika

Has│o

Zapamiŕtaj mnie



Zapomniane has│o?
U┐ytkownikˇw Online
GoÂci Online: 1
Brak U┐ytkownikˇw Online

Zarejestrowanych U┐ytkownikˇw: 107
Nieaktywowany U┐ytkownik: 0
Najnowszy U┐ytkownik: ~1cKFlorkowski06
 Zwyczaje bo┬┐onarodzeniowe

Dawne zwyczaje ┬Âwi┬▒teczne

01

Ze ┬Žwi├¬tami Bo┬┐ego Narodzenia ┬│┬▒cz┬▒ si├¬ rozmaite zwyczaje.

1) S┬│oma lub siano pod obrusem i na pod┬│odze

01Zwyczaj roz┬Âcie┬│ania na pod┬│odze i pod obrusem
s┬│omy lub siana.

Jednym ze zwyczaj├│w by┬│o roz┬Âcie┬│anie na pod┬│odze i pod obrusem s┬│omy.
Wac┬│aw Potocki w „Ogrodzie fraszek” tak pisa┬│ o tym:
„Stary zwyczaj w tem maj┬▒ chrze┬Âcija├▒skie domy,
Na Bo┬┐e Narodzenie po izbie s┬│a├Ž s┬│omy,
┬»e w stajni ┬Žwi├¬ta Panna le┬┐a┬│a po┬│ogiem”.

Zwyczaj ten wywodzi si├¬ z czas├│w poga├▒skich i ma zwi┬▒zek z pradawnym ┬Âwi├¬tem agrarnym.Cz├¬sto w Wigili├¬ pod obrusem umieszczano siano, na wsiach ustawiano tak┬┐e w k┬▒cie izby snop lub cztery snopy s┬│omy, po jednym w ka┬┐dym rogu.
„Obrus koniecznie zas┬│any by├Ž musia┬│ na sianie, w czterech k┬▒tach izby jadalnej sta┬│y cztery snopy jakiego┬ niem┬│├│conego zbo┬┐a.”
(Jan Ursyn Niemcewicz)

Protestanci mieszkaj┬▒cy w dawnej Polsce uwa┬┐ali ten zwyczaj za zabobon. Adam Gdacjusz (po┬│. XVII w.) tak o tym pisa┬│: „(...) i to jest rzecz nagany godna, ┬┐e niekt├│rzy, kiedy w wili┬▒ je┬Â├Ž maj┬▒, na stole s┬│om┬▒ rozpo┬Âcieraj┬▒, a na on┬▒ s┬│om┬▒ obrus k┬│ad┬▒, a potem s┬│om┬▒ drzewa sadowe wi┬▒┬┐┬▒.” A k┬│adli po to, by w nast├¬pnym roku by┬│ urodzaj.


2) Wieczerza wigilijna

03„Wigilia Bo┬┐ego Narodzenia by┬│a wielk┬▒ uroczysto┬Âci┬▒” – pisze Niemcewicz.W dawnej Polsce uczestniczyli w niej wszyscy domownicy razem ze s┬│u┬┐b┬▒. Wieczerza ta mia┬│a bowiem ┬│┬▒czy├Ž wszystkich razem. Wraz z pojawieniem si├¬ pierwszej gwiazdki, wigili├¬ rozpoczyna┬│ gospodarz, odmawiaj┬▒c modlitw├¬ na g┬│os. Potem ┬│amano si├¬ op┬│atkiem i sk┬│adano sobie ┬┐yczenia (op┬│atki czasem smarowano miodem). Przy stole pozostawiano puste miejsce, czasem jedzenie dla nieobecnych bliskich lub zmar┬│ych1.

Wigilijne potrawy spo┬┐ywano w weso┬│ym nastroju, wypijaj┬▒c wielk┬▒ ilo┬Â├Ž wina lub mocnych trunk├│w. Potraw przy tym winno by├Ž, jak podaje Zygmunt Gloger, na wieczerzy ch┬│opskiej – siedem, szlacheckiej - dziewi├¬├Ž, a pa├▒skiej – jedena┬Âcie2. Wierzono, ┬┐e kto ilu potraw nie spr├│buje, tego tyle przyjemno┬Âci w ci┬▒gu nowego roku ominie.
Na wieczerzy jadano wiele ryb i jak podaje Niemcewicz: „Dnia tego jednakowy po ca┬│ej mo┬┐e Polsce by┬│ obiad. Trzy zupy, migda┬│owa z rodzynkami, barszcz z uszkami, grzybami i ┬Âledziem, kucja3 dla s┬│u┬┐┬▒cych, kr┬▒┬┐ki z chrzanem, karp do podlewy, szczupak z szafranem, placuszki z makiem i miodem, okonie z posiekanymi jajami i oliw┬▒ itd.”.
Po wsiach wieczerzano skromniej. Barszcz z grzybami, kapusta z grochem lub z fasol┬▒, kluski z makiem, cukrem albo miodem, rzepa suszona lub gotowana, polewka z suszonych ┬Âliwek, gruszek b┬▒d┬╝ jab┬│ek. Prawie zawsze musia┬│a by├Ž tak┬┐e zupa z nasion konopii (siemieniucha) oraz ryby i ciasta.
Przypisy
1 Czasem gospodarz zostawia┬│ na noc jedzenie na stole dla zmar┬│ych lub wynosi┬│ je przed dom.
2 Wigili┬▒ rz┬▒dzi┬│a magia liczb. Musia┬│a by├Ž parzysta liczba os├│b przy wigilijnym stole, ale nieparzysta ilo┬Â├Ž potraw.
3 Kucja, czyli kutia by³a tradycyjn± potraw± z kaszy pszennej lub jêczmiennej z makiem i miodem, znan± na Litwie i Rusi.


3) Wr├│┬┐by


04W wigilijny dzie├▒ wr├│┬┐ono sobie i wierzono we wszystkie wr├│┬┐by.
I tak np. aby zapewni├Ž sobie w nast├¬pnym roku urodzaj, rzucano ziarnem o powa┬│├¬, aby dowiedzie├Ž si├¬, czy wyjdzie si├¬ za m┬▒┬┐ albo o┬┐eni, wyci┬▒gano ┬╝d┬╝b┬│a s┬│omy lub siana spod obrusa (wyci┬▒gni├¬te zielone ┬╝d┬╝b┬│o oznacza┬│o ┬Âlub w karnawale, troch├¬ zwi├¬d┬│e, ┬┐e nale┬┐y jeszcze poczeka├Ž, a ┬┐├│┬│te ┬╝d┬╝b┬│o – staropanie├▒stwo lub pozostanie w stanie kawalerskim). Dziewcz├¬ta wybiega┬│y w Wigili├¬ przed dom, "┬┐eby z psiej szczekaniny pozna├Ž, z kt├│rej strony nadejd┬▒ kawalerowie ch├¬tni do o┬┐enku". (J├│zef Szczypka)


4) Dzie├▒ Wigilii dniem spe┬│nionych ┬┐ycze├▒

05W dawnej Polsce wierzono, ┬┐e w Wigili├¬ woda w studniach zmienia si├¬ w wino, a wszystkie zwierz├¬ta o p├│┬│nocy zaczynaj┬▒ m├│wi├Ž ludzkim g┬│osem, ┬┐e mi┬│e s┬│owo, komplement powiedziane pod adresem wybranej dziewczyny przyniesie mi┬│o┬Â├Ž lub prezent, a wygrana w karty – pomy┬Âlno┬Â├Ž w nowym roku.

„W og├│le od przebiegu wigilii mia┬│ wr├¬cz zale┬┐e├Ž tok nadchodz┬▒cego roku. Kt├│ra panna tar┬│a mak, t├¬ czeka┬│o wnet zam┬▒┬┐p├│j┬Âcie. Kt├│ry my┬Âliwy zdo┬│a┬│ co wtedy upolowa├Ž, ten m├│g┬│ liczy├Ž w najbli┬┐szych miesi┬▒cach na szcz├¬┬Âcie spod znaku ┬Âwi├¬tego Huberta. Kt├│ry ch┬│op wybra┬│ si├¬ przezornie z rana do karczmy i chlapn┬▒┬│ okowity, ten nie musia┬│ si├¬ martwi├Ž, ┬┐e w przysz┬│o┬Âci grozi mu przymusowa abstynencja. Kt├│ry spryciarz podebra┬│ ukradkiem s┬▒siadowi siekier├¬, p┬│ug czy w├│z, ten si├¬ cieszy┬│, ┬┐e odt┬▒d wszelkie dobro b├¬dzie lgn├¬┬│o do r┬▒k, nawet je┬Âli podebranie jako ┬┐art sko├▒czy┬│o si├¬ mi┬│ym okupem”. (J├│zef Szczypka, "Kalendarz polski")


5) Dawanie op³atka zwierzêtom

06Zwyczajem bo┬┐onarodzeniowym by┬│o r├│wnie┬┐ dawanie byd┬│u i koniom w jedzeniu op┬│atka lub karmienie ich wigilijnymi potrawami, a nawet przyprowadzanie zwierz┬▒t do izby. Gdacjusz tak pisa┬│: „(...) od ka┬┐dej potrawy byd┬│u je┬Â├Ž daj┬▒, a kiedy ich spytasz: czemu to czyni┬▒, tedy├Ž odpowiedz┬▒, ┬┐e temu byd┬│u, kt├│re takowe potrawy, w wigili┬▒ warzone, jada, czarownice i gu┬Âlarki zaszkodzi├Ž nie mog┬▒...”

„Powszechnie opowiadano, jak to jaki┬ gospodarz wlaz┬│ kiedy┬ do ┬┐┬│obu i ukry┬│ si├¬, by pos┬│ucha├Ž sekret├│w, us┬│ysza┬│ za┬ z┬│owieszcze "le┬┐ gospodarzu w ┬┐┬│obie, a wkr├│tce b├¬dzie po tobie", kt├│re niebawem si├¬ spe┬│ni┬│o”.

Na wieczerzê zapraszano nie tylko domowy inwentarz, ale równie¿ zwierzêta z lasu np. wilki. Dla nich specjalnie rozrzucano przed domem jad³o, po to tylko, by nie przychodzi³y w nowym roku.


6) Choinka

07W dawnej Polsce (XVI-XVIII w.) nie znano choinki, zwanej te┬┐ „drzewkiem”. Zwyczaj ten pojawi┬│ si├¬ dopiero na pocz┬▒tku XIX w. i przyszed┬│ do nas Niemiec. Dosy├Ž szybko zacz┬▒┬│ si├¬ szerzy├Ž w┬Âr├│d mieszczan i inteligencji polskiej. Zanim nasta┬│a choinka jej funkcje pe┬│ni┬│ sad lub pod┬│a┬┐niczka, czyli jode┬│ka zawieszona u sufitu wierzcho┬│kiem w d├│┬│. Zawieszano na nich, podobnie jak na choince, wiele ozd├│b i ┬Âwiecide┬│ek, piernik├│w i cukierk├│w.Na Pomorzu natomiast na pocz┬▒tku XVIII w. rozpowszechniony by┬│ inny zwyczaj – przystrajania ┬Âwiecide┬│kami r├│zeg dla dzieci.


7) Kolêda

08Innym rozpowszechnionym w dawnej Polsce zwyczajem by³ obyczaj dawania i przyjmowania w wigiliê Bo¿ego Narodzenia lub na Nowy Rok prezentów, tzw. kolêdy.

Kol├¬d├¬ dawali swoim dworzanom kr├│lowie, s┬│u┬┐bie – magnaci i szlachta. Znana jest anegdota o Sta├▒czyku, wed┬│ug kt├│rej kr├│l Zygmunt August raz zapomnia┬│ swym dworzanom da├Ž podarki na Wigili├¬. Przez ca┬│y wiecz├│r Sta├▒czyk chodzi┬│ smutny, a┬┐ wreszcie zapytany o pow├│d, odpowiedzia┬│: „Dla mnie rok nie nowy, bo suknie mam stare”. S┬│ysz┬▒c to Zygmunt August podarowa┬│ Sta├▒czykowi nowy ┬┐upan, pas i buty. Czasem magnaci byli tak hojni dla s┬│u┬┐by, ┬┐e dawali im na kol├¬d├¬ konie, rz├¬dy ko├▒skie, pasy s┬│uckie, bobrowe ko┬│paki czy szable. Nie dziwi wi├¬c fakt, ┬┐e s┬│u┬┐ba czeka┬│a na ten dzie├▒ z ut├¬sknieniem.

Franciszek Zab┬│ocki tak pisze:
„Mamy tyle czeladzi, ka┬┐dy chce kol├¬dy,
Trzeba wszystkim co┬ wetkn┬▒├Ž, taki zwyczaj wsz├¬dy,
Rok te┬┐ na to czekali, raz w gody ta ┬│aska”.


8) ┬Žwi├¬ty Miko┬│aj

09Zwyczaj obdarowywania dzieci przez ┬Âw. Miko┬│aja w noc wigilijn┬▒ przed Bo┬┐ym Narodzeniem przyniesiony zosta┬│ z Niemiec ok. 1840 roku.
Wed┬│ug dawnego obyczaju niemieckiego w noc wigilijn┬▒ kto┬ z doros┬│ych przebiera┬│ si├¬ w str├│j biskupi i rozdawa┬│ prezenty grzecznym dzieciom. O ┬Âw. Miko┬│aju, biskupie Miry w Azji Mniejszej z IV wieku, kr┬▒┬┐y┬│y bowiem legendy. M├│wiono, ┬┐e nie tylko roznosi dzieciom miodowe placuszki, ale i przynosi po kryjomu dziewcz├¬tom z┬│ote bry┬│y, uwalnia skaza├▒c├│w, ratuje ton┬▒cych.

┬Žw. Miko┬│aj „W dawnej Polsce kr┬▒┬┐y┬│ w asy┬Âcie dw├│ch ma┬│ych anio┬│k├│w oraz krzepkiego dziadka wyznaczonego do wodzenia na ┬│a├▒cuchu diab┬│a, bo on by├Ž musia┬│. Takie przedziwne grono obchodzi┬│o ju┬┐ od rana domy, by uszcz├¬┬Âliwi├Ž dziatw├¬ podarkami (...) ┬Žwi├¬ty Miko┬│aj, ubrany po biskupiemu, cho├Ž niekiedy przypominaj┬▒cy sw┬▒ sylwetk┬▒ czy g┬│osem miejscowego organist├¬, rozsiad┬│szy si├¬ dostojnie na sto┬│ku, urz┬▒dza┬│ najpierw examen. Dzieci musia┬│y odmawia├Ž pacierz lub odpowiada├Ž na pytania z katechizmu. (...) A potem anio┬│ki w kome┬┐kach i z wianuszkami na g┬│owach podsuwa┬│y ┬Âwi├¬temu koszyki czy ├│w w├│r ze wspania┬│o┬Âciami, by mia┬│ czym nagradza├Ž. Chyba, ┬┐e egzamin kto┬ obla┬│. Wtedy dostawa┬│ r├│zg├¬ (...).” (J├│zef Szczypka, „Kalendarz polski”)


9) Pasterka

10O p├│┬│nocy w wigili├¬ Bo┬┐ego Narodzenia wszyscy domownicy wraz ze s┬│u┬┐b┬▒ szli do ko┬Âcio┬│a na pasterk├¬. Po dobrej wieczerzy, suto zakrapianej r├│┬┐nymi trunkami, w ko┬Âciele by┬│o gwarno i weso┬│o. Znane s┬▒ opowie┬Âci o ┬┐akach krakowskich, o tym, jak nalewali przed pasterk┬▒ atrament do kropielnicy albo podczas mszy zaszywali modl┬▒cym si├¬ kobietom suknie lub przyczepiali kl├¬cz┬▒cej kobiecie sp├│dnic├¬ do ko┬│nierza. W t├¬ noc wybaczano wszystko, nawet takie ┬┐arty!


10) ┬Žpiewanie kol├¬d

11Po spo┬┐yciu wieczerzy wigilijnej wszyscy domownicy reszt├¬ wieczoru sp├¬dzali na ┬Âpiewaniu kol├¬d. W XV i XVI wieku przewa┬┐nie t┬│umaczono je z ┬│aciny lub czeskiego. Rozkwit┬│y w XVII i XVIII w. (pastora┬│ki, kol├¬dy zakonne). O autorach tych pie┬Âni ma┬│o wiemy. Jan ┬»abczyc zebra┬│ w XVII w. znane w├│wczas kol├¬dy „Symfonje anielskie czyli Kolenda”. W┬Âr├│d nich znalaz┬│a si├¬ m.in. dawna kol├¬da „Przybie┬┐eli do Betleem pasterze...”

Autorem kol├¬dy „W ┬┐┬│obie le┬┐y” jest prawdopodobnie Piotr Skarga,
a autorstwo kol├¬dy „B├│g si├¬ rodzi, moc truchleje” przypisuje si├¬ Franciszkowi Karpi├▒skiemu. S┬│owa innej znanej kol├¬dy - "Mizerna, cicha stajenka licha" napisa┬│ Teofil Lenartowicz.


11) Gwiazdorzy

12Z Pomorza wywodzi si├¬ te┬┐ inny ┬Âwi┬▒teczny zwyczaj – chodzenia po domach „gwiazdor├│w”. Byli nimi najcz├¬┬Âciej parobcy przebrani za dostojnych starc├│w, z d┬│ugimi podoczepianymi brodami i gwiazdami na czo┬│ach. Zwyczaj ten razem ze obyczajem przystrajania r├│zeg, wed┬│ug Glogera, po┬│┬▒czy┬│ si├¬ z dniem ┬Âw. Miko┬│aja.


12) Chodzi├Ž po kol├¬dzie

13Zwyczaj chodzenia po kol├¬dzie, zwany te┬┐ kol├¬dowaniem, by┬│ starym obyczajem. Kol├¬dnicy obchodzili domy w okresie ┬Žwi┬▒t Bo┬┐ego Narodzenia, ┬Âpiewaj┬▒c kol├¬dy i pastora┬│ki oraz organizuj┬▒c przedstawiania zwi┬▒zane z ewangeli┬▒ i ludow┬▒ tradycj┬▒ ┬Âwi┬▒teczn┬▒. Przebierali si├¬ cz├¬sto za zwierz├¬ta: nied┬╝wiedzie, wilki, kozy. Osobliw┬▒ postaci┬▒ uczestnicz┬▒c┬▒ w kol├¬dzie by┬│ turo├▒, z wielkim drewnianym ┬│bem. Miko┬│aj Rej pisa┬│ „W┬│├│czy si├¬, jako z wilkiem chodz┬▒c po kol├¬dzie”. Pocz┬▒tkowo Ko┬Âci├│┬│ zakazywa┬│ tych obchod├│w, uwa┬┐aj┬▒c je za poga├▒skie. P├│┬╝niej jednak kol├¬dowanie rozpowszechni┬│o si├¬, zw┬│aszcza na wsi.


13) Jase┬│ka

14W┬Âr├│d zwyczaj├│w ┬Žwi┬▒t Bo┬┐ego Narodzenia rozpowszechniony by┬│ w dawnej Polsce zwyczaj wystawiania w ko┬Âciele jase┬│ek w okresie ┬Žwi┬▒t Bo┬┐ego Narodzenia a┬┐ do Matki Boskiej Gromnicznej. Obyczaj ten pochodzi ze ┬Âredniowiecznych W┬│och i w XIII w. przeniesiony zosta┬│ do Polski przez zakon franciszkan├│w. Rozw├│j ┬Âwi├¬ci┬│ w wieku XVII i XVIII wraz z powrotn┬▒ fal┬▒ dewocji. Zgromadzona podczas jase┬│ek publiczno┬Â├Ž ┬Âpiewa┬│a kol├¬dy i pie┬Âni ko┬Âcielne.

„Pomienione jase┬│ka - wed┬│ug J├¬drzeja Kitowicza („Opis obyczaj├│w za panowania Augusta III”) - by┬│y to ruchomo┬Âci ma┬│e ustawiane w jakim k┬▒cie ko┬Âcio┬│a, a czasem zajmuj┬▒ce ca┬│y o┬│tarz ni┬┐ej i wy┬┐ej po bokach, tylko jedn┬▒ mens┬▒ o┬│tarzow┬▒ nie zaprz┬▒tnion┬▒ sob┬▒ zostawiaj┬▒c dla odprawowania mszy ┬Âwi├¬tej woln┬▒. By┬│a to w ┬Ârodku szopka ma┬│a na czterech s┬│upkach, daszek s┬│omiany maj┬▒ca, pod t┬▒ szopk┬▒ zrobiony by┬│ ┬┐┬│obek (...), w tym os├│bka Pana Jezusa (...)”.
Kitowicz tak opisuje jedn┬▒ z XVIII-wiecznych z szopek: „W g├│rze szopki pod dachem i nad dachem anio┬│kowie unosz┬▒cy si├¬ na skrzyd┬│ach, jakoby ┬Âpiewaj┬▒cy: "Gloria in excelsis Deo". To┬┐ dopiero w niejakiej odleg┬│o┬Âci jednego od drugiego pasterze padaj┬▒cy na kolana przed narodzon┬▒ Dziecin┬▒, ofiaruj┬▒cy mu dary swoje: ten mas┬│a garnuszek, ├│w syrek, inny baranka, inny ko┬╝l├¬; dalej za szop┬▒ po obu stronach pastuszkowie i wie┬Âniacy; jedni pas┬▒cy trzody owiec i byd┬│a, inni ┬Âpi┬▒cy, inni do szopy ┬Âpiesz┬▒cy, d┬╝wigaj┬▒cy na ramionach barany, koz┬│y, mi├¬dzy kt├│rymi os├│bki rozmaity stan ludzi i zabawy wyra┬┐┬▒j┬▒cy: pan├│w w karetach jad┬▒cych, szlacht├¬ i mieszczan pieszo id┬▒cych, ch┬│op├│w na targ (...) prowadz┬▒cych wo┬│y, orz┬▒cych p┬│ugami, przedaj┬▒cych chleby, szymkarki r├│┬┐ne trunki szynkuj┬▒ce, niewiasty robi┬▒ce mas┬│o, doj┬▒ce krowy, ┬»yd├│w r├│┬┐ne towary do sprzedania na r├¬kach trzymaj┬▒cych i tym podobne akcje ludzkie”.

01

┬Čr├│d┬│o opracowania: Interklasa.pl


Gimnazjum RYTRO © 2006

7465575 Unikalnych wizyt